• Home
  • »
  • News
  • »
  • lifestyle
  • »
  • Birthday Indira Gandhi : इंदिरा गांधी यांच्या कारकीर्दीतील 10 निर्णय; जे विसरणे सर्वांनाच कठीण

Birthday Indira Gandhi : इंदिरा गांधी यांच्या कारकीर्दीतील 10 निर्णय; जे विसरणे सर्वांनाच कठीण

Indira Gandhi Jayanti : भारताच्या माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांचा आज जन्मदिन. त्यांना देशाची आयर्न लेडी म्हटले जाते. पदावर असताना त्यांनी असे अनेक निर्णय घेतले, जे अजिबात सोपे नव्हते आणि वेळेनुसार धाडसही होते.

  • Share this:
    मुंबई, 19 नोव्हेंबर : भारताची आयर्न लेडी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या इंदिरा गांधी (Indira Gandhi) यांचा आज जन्मदिन. त्यांचा जन्म 19 नोव्हेंबर 1917 रोजी अलाहाबादमधील नेहरू कुटुंबात झाला. भारताच्या माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी त्यांच्या कारकीर्दीत असे अनेक मोठे निर्णय घेतले, ज्यासाठी त्या कायम स्मरणात राहतील. मात्र, यातील अनेक निर्णयांवरून वाद निर्माण झाले, प्रश्न उपस्थित केले. पण कालांतराने इंदिराजी त्यांच्या निर्णयांबाबत बरोबर दिसू लागल्या. अशाच 10 निर्णयांबाबत आपण जाणून घेऊया. इंदिरा तेव्हा पंतप्रधान झाल्या जेव्हा काँग्रेसमध्ये मजबूत सिंडिकेट होता. लालबहादूर शास्त्रींच्या मृत्यूनंतर काँग्रेसच्या एका तगड्या नेत्याला पंतप्रधान केले, तर ते त्यांना आपली कठपुतळी म्हणून ठेवू शकणार नाहीत, असे त्यांना वाटत होते. यामुळे सिंडिकेटने पंतप्रधानपदाचे प्रबळ दावेदार असलेले मोरारजीभाई देसाई यांचा पत्ता कट केला. तत्कालीन काँग्रेस अध्यक्ष कामराज यांनी इंदिराजींना पंतप्रधान केले. कारण, त्या देशातील सर्वात लोकप्रिय नेते जवाहरलाल नेहरू यांच्या कन्या होत्या आणि त्यावेळी त्या मूक बाहुलीसारख्या दिसत होत्या. पंतप्रधान झाल्यानंतर इंदिराजींनी आपले स्थान सतत मजबूत केले. वेळ आल्यावर त्यांनी काँग्रेसचे हे बलाढ्य सिंडिकेट तोडून स्वबळावर समांतर काँग्रेस निर्माण केली, ज्याने नंतर मूळ काँग्रेसची जागा घेतली. देशाच्या माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांचे कोणते 10 मोठे निर्णय होते, ज्यांनी कधी देशाला चकित केले, तर कधी स्तुती मिळवली. अमेरिकेसोबत अन्न व्यवहार आणि चलनाचे अवमूल्यन - पंतप्रधान झाल्यानंतर देशात तीव्र अन्नसंकटाची परिस्थिती निर्माण झाली होती. याला सामोरे जाण्यासाठी इंदिराजींनी त्यांच्या अमेरिका दौऱ्यात एक मोठा करार केला, ज्या अंतर्गत अमेरिकेतून भारतात अन्नधान्य पाठवले गेले. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष जॉन्सन यांनी तात्काळ 6.7 दशलक्ष टन अन्नधान्याची खेप भारताला पाठवली. पण अमेरिकेने त्यासाठी दोन कडक अटीही घातल्या. पहिली व्हिएतनामविरुद्ध अमेरिकेला मदत करणे आणि दुसरे म्हणजे आपल्या चलनाचे अवमूल्यन. भारतात या करारावर जोरदार टीका झाली. काँग्रेस नेत्यांनी त्यांना आरोपांच्या पिंजऱ्यात उभं केलं. अर्थव्यवस्थेवरही परिणाम झाला. पण त्यामुळे भारताला अन्न संकटातून सावरण्यास मदत झाली. यानंतर खुद्द इंदिराजींनी अन्नधान्याच्या बाबतीत देशाला पायावर उभे करण्याचे काम केले. बँकांचे राष्ट्रीयीकरण - इंदिराजींनी अतिशय नाट्यमय पद्धतीने हा निर्णय घेतला. 1966 मध्ये देशात बँकांच्या फक्त 500 शाखा होत्या. ज्याचा फायदा सामान्यतः श्रीमंत लोकांनाच मिळत असे. मात्र, बँकांचे राष्ट्रीयीकरण झाल्यानंतर सर्वसामान्यांनाही बँकांचे फायदे मिळू लागले. त्यांनी बँकेत पैसे जमा करण्यास सुरुवात केली. मात्र, त्यावेळी इंदिराजींच्या या निर्णयाकडे सत्तेचे केंद्रीकरण आणि मनमानी म्हणून पाहिले जात होते. या कारणामुळे इंदिरा गांधींनी लागू केली होती आणीबाणी संस्थानांचा भत्ता रोखणे : स्वातंत्र्याच्या काळात, जेव्हा 550 हून अधिक स्वतंत्र संस्थान आणि राज्ये भारतात विलीन झाली, तेव्हा तत्कालीन गृहमंत्री सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी राजांना आकर्षक भत्ते मंजूर केले होते. जे नेहरूंनीही मान्य केलं होतं. ही रक्कम त्या काळातील गरीब भारतासाठी खूप होती. राजांना कोणत्याही बाबतीत पैशाची कमतरता नव्हती. 1969 मध्ये इंदिरा गांधी यांनी समान हक्कांसाठी वाद घालत हा भत्ता बंद करण्याचा प्रस्ताव संसदेत मांडला. जो त्यावेळी राज्यसभेत पडला. पण, 1971 मध्ये इंदिराजी जिंकून पुन्हा सत्तेवर आल्यावर त्यांनी ते यशस्वीपणे मंजूर करून घेतले. याचा फायदा तिजोरीला नक्कीच झाला, पण राजकीय उलथापालथीची परिस्थिती आली. काँग्रेसचे विभाजन करणे : 1969 मध्ये काँग्रेस सिंडिकेट इंदिरा गांधींना पदावरून हटवण्याच्या तयारीत होती. मग परिस्थिती अशी आली की इंदिराजींनी आरपारची लढाई लढण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी काँग्रेसच्या अध्यक्षपदाच्या उमेदवार नीलम संजीव रेड्डी यांचा पराभव करून डाव्या पक्षांचे उमेदवार व्ही.व्ही.गिरी यांना पाठिंबा दिला. त्यावर सिंडिकेटने इंदिराजींवर कारवाई करून त्यांची पक्षातून हकालपट्टी केल्यावर त्यांनी पक्षांतर्गत नवा पक्ष काढला. या निर्णयासा हट्टीपणा, हिटलरशाही, फोडा आणि राज्य करा, वाढती महत्त्वाकांक्षा असं त्यांच्या वाटचालीकडे पाहिले गेलं. पण येणाऱ्या काळात काँग्रेसच्या जुन्या बलाढ्य नेत्यांची काँग्रेस बुडाली आणि इंदिरा गांधींच्या काँग्रेसला जनतेने भरघोस मतांनी विजयी केले. हरित आणि श्वेत क्रांती - इंदिरा गांधी पंतप्रधान झाल्यानंतर देशात अन्नधान्य आणि दुधाच्या टंचाईच्या परिस्थितीला सतत तोंड देत होते. मग कृषी क्षेत्रात देशाला आपल्या पायावर उभे करण्यासाठी त्यांनी युद्धपातळीवर मोठं काम केलं. त्यांनी कृषी क्षेत्रात तांत्रिक सुधारणा, तणांचा प्रतिबंधात्मक वापर आणि नवीन प्रकारच्या बियाणांचा वापर करून कृषी आणि शेती क्षेत्रात अनेक संस्था स्थापन करण्यास प्रोत्साहन दिले. परदेशातून कृषी तज्ज्ञांना बोलावणे. याचा देशाला खूप फायदा झाला. अन्नधान्याच्या क्षेत्रात देश स्वावलंबी तर झालाच, पण इतकं अन्नधान्य उत्पादन करू लागलं की परदेशातही निर्यात करू शकला. त्याचबरोबर दूध उत्पादनालाही चालना मिळाली. अमूल दूध डेअरीच्या नेतृत्वाखाली देशात श्वेत क्रांती झाली. देशात गरजेपेक्षा जास्त दूध उत्पादन होऊ लागले. आणीबाणीची 44 वर्षे; पंतप्रधान नरेंद्र मोदींनी शेअर केला व्हिडीओ अणुकार्यक्रम - शेजारी देश चीन अण्वस्त्राने सज्ज झाला होता. चीनकडून येणारा धोका टाळण्यासाठी श्रीमती गांधींनी अणुकार्यक्रमाला त्यांच्या प्राधान्यक्रमाच्या यादीत ठेवले. वैज्ञानिकांना सतत प्रोत्साहन देऊन वैज्ञानिक संस्थांना प्रोत्साहन दिले. यामुळे, मे 1974 मध्ये भारताने पहिल्यांदा पोखरणमध्ये स्माइलिंग बुद्ध ऑपरेशन नावाची भूमिगत चाचणी यशस्वीरित्या पार पाडली. याचा वापर केवळ शांततापूर्ण वापरासाठी केल्याचे भारताने स्पष्ट केले. यामुळे जगभरात भारताची प्रतिष्ठा निर्माण झाली. पाकिस्तानकडून युद्ध घोषित आणि नव्या बांगलादेशचं निर्माण - पाकिस्तानच्या निर्मितीपासून, त्याच्या पूर्व भागात बंगालींवर केवळ हुकमशाही सुरू होती. पाकिस्तानचे राज्यकर्ते पूर्व पाकिस्तानच्या नेत्यांना पुढे येण्यात अडथळे निर्माण करत होते. त्यामुळे निर्वासित मोठ्या प्रमाणावर भारतात येऊ लागले. याबाबत भारताने पाकिस्तानला इशारा दिला होता. त्यावर अमेरिकेने भारताला सांगितले की, जर पाकिस्तानवर कारवाई केली तर त्याचे चांगले परिणाम होणार नाहीत. यानंतरही भारताने पूर्व पाकिस्तानात सैन्य पाठवून हा भाग मुक्त केला. जो बांगलादेश म्हणून पुढे आला. अमेरिकेले वाटत असूनही या प्रकरणात काहीच करू शकली नाही. त्यामुळे इंदिरा गांधींची आयर्न लेडी म्हणून प्रतिमा जगभर निर्माण झाली. ‘माझ्याशिवाय आणीबाणी कोणालाच कळणार नाही’; कंगनानं दिग्दर्शकालाच चित्रपटातून केलं बाहेर गरीबी हटाओ - 1971 मध्ये इंदिरा गांधींनी विरोधकांच्या "इंदिरा हटाओ" या आव्हानाला प्रतिसाद देत "गरीबी हटाओ" ही घोषणा दिली होती. त्याअंतर्गत निधी, ग्रामविकास, पर्यवेक्षण, काम असे कार्यक्रम प्रस्तावित करण्यात आले होते. गरिबी हटवण्यात हा कार्यक्रम अयशस्वी ठरला असला तरी इंदिरा गांधींची घोषणा कामी आली आणि त्यांनी निवडणूक जिंकली. आणीबाणी - पंतप्रधान म्हणून इंदिरा गांधींचा हा सर्वात वादग्रस्त निर्णय होता. त्यामुळे आजही त्यांच्यावर टीका होत आहे. खरे तर, 1971 मध्ये रायबरेलीत त्यांच्या विरोधात निवडणूक लढवणारे संयुक्त विरोधी पक्षाचे उमेदवार राजनारायण यांनी निवडणुकीत सरकारी यंत्रणेच्या गैरवापराचा मुद्दा उपस्थित केला होता. ज्यावर अलाहाबाद उच्च न्यायालयाने 12 जून 1975 रोजी त्यांची लोकसभा निवडणूकच रद्द केली नाही तर त्यांना 06 वर्षांसाठी निवडणूक लढवण्यासही बंदी घातली. यानंतर विरोधकांना त्यांना घेरण्याची संधी मिळाली. त्यांना राजीनामा देण्यास सांगण्यात आले. जयप्रकाश नारायण यांच्या नेतृत्वाखाली विरोधकांनी देशभरात निदर्शने सुरू केली. संप सुरू झाला. यामुळे इंदिरा गांधी इतक्या घाबरल्या की त्यांनी आणीबाणी जाहीर केली. त्यामुळे नागरी स्वातंत्र्यांचे उल्लंघन झाले. सामूहिक अटका झाल्या. माध्यमांचे स्वातंत्र्य संपुष्टात आले. कायद्यात बेकायदेशीर बदल झाले. तुघलकी आदेशांमुळे आणीबाणी भारतीय राजकारणाचा सर्वात वादग्रस्त काळ ठरला. तथापि, जानेवारी 1977 मध्ये इंदिराजींनी ती हटवून नवीन निवडणुका जाहीर केल्या. तेव्हा संतप्त जनतेने त्याचा वाईट पद्धतीने पराभव केला. ऑपरेशन ब्लू स्टार - पंजाबमध्ये खलिस्तानची मागणी जोर धरू लागली होती. त्यामुळे संपूर्ण देश दहशतवादाच्या विळख्यात सापडला होता. जनरेलसिंग भिंद्रनवाला हे खलिस्तानचे नेते बनले होते. सुवर्ण मंदिराला त्यांनी आपलं ठिकाणा बनवलं. शीख दहशतवादी तिथं मोठ्या प्रमाणावर आश्रय घेत होते आणि शस्त्रे आणि स्फोटके मोठ्या प्रमाणात साठवली जात होती. अशा स्थितीत इंदिरा गांधींच्या आदेशावरून लष्कराने 04 जून 1984 पासून भिंद्रनवाला यांना अमृतसर मंदिरातून हटवण्यासाठी ऑपरेशन सुरू केले. यामध्ये भिंद्रनवाला आणि त्याचे साथीदार मारले गेले. हे ऑपरेशन यशस्वी झाले पण त्यामुळे सुवर्ण मंदिराचे नुकसान झाले आणि शेकडो जीव गेले. शिखांच्या भावनाही मोठ्या प्रमाणात दुखावल्या गेल्या. या कृतीमुळे इंदिराजींच्या विरोधात शिखांमध्ये सामान्यतः प्रचंड संताप होता. नंतर, इंदिराजींच्या शीख रक्षकांनी 31 ऑक्टोबर 1984 रोजी दिल्लीतील पंतप्रधानांच्या निवासस्थानी त्यांची हत्या करून बदला घेतला.
    Published by:Rahul Punde
    First published: