Home /News /explainer /

प्रजासत्ताक व्यवस्था ही प्राचीन भारताने जगाला दिलेली देणगी! 'हे' होतं पहिलं राज्य

प्रजासत्ताक व्यवस्था ही प्राचीन भारताने जगाला दिलेली देणगी! 'हे' होतं पहिलं राज्य

Ancient Republic State Of India : 26 जानेवारी रोजी भारत प्रजासत्ताक दिन साजरा करणार आहे. एक प्रजासत्ताक म्हणून भारत निःसंशयपणे सर्वात मजबूत प्रजासत्ताक देशांपैकी एक आहे. जिथे ही व्यवस्था स्वातंत्र्यानंतर चांगली चालत आली आहे. पण भारत हा गणाच्या तंत्राचा म्हणजेच लोकशाही व्यवस्थेचा जनक आहे. याची सुरुवात भारतातील बिहार राज्यातील वैशाली येथून झाली आहे. त्या काळी हा प्रांत वैशाली प्रजासत्ताक म्हणून ओळखला जात असे.

पुढे वाचा ...
    मुंबई, 20 जानेवारी : पाच दिवसांनंतर देश आपला 73 वा प्रजासत्ताक दिन साजरा करेल. 26 जानेवारी 1950 रोजी भारत सरकार कायदाच्या (1935) जागी आपली राज्यघटना लागू झाली. मात्र, भारतात प्राचीन काळी देखील अनेक राज्ये प्रजासत्ताक पद्धतीनुसार चालत होती हे तुम्हाला माहित आहे का? आज जगात कुठेही प्रजासत्ताक व्यवस्था दिसत असेल तर खर्‍या अर्थाने ती प्राचीन भारताची देणगी आहे. वैशाली हे प्राचीन भारतातील पहिले प्रजासत्ताक राज्य होते. बिहारचा हा प्रांत वैशाली प्रजासत्ताक म्हणून ओळखला जात होता. जगातील पहिले प्रजासत्ताक ऐतिहासिक पुराव्यांनुसार, ख्रिस्तपूर्व सहाव्या शतकापूर्वी जगातील पहिले प्रजासत्ताक म्हणजेच 'रिपब्लिक' वैशाली येथे स्थापन झाले. आज लोकशाही देशांमध्ये वरिष्ठ सभागृह आणि कनिष्ठ सभागृहाची व्यवस्था आहे, जिथे खासदार लोकांसाठी धोरणे बनवतात. ही व्यवस्था वैशाली गणराज्यातही होती. त्या काळी प्रजासत्ताकाखाली येणाऱ्या लोकांसाठी नियम आणि धोरणे बनवणाऱ्या छोट्या समित्या होत्या. अमेरिकेत निवडणुकीच्या वेळी अध्यक्षीय वादाच्या बातम्या पाहायला मिळतात. 2500 वर्षांपूर्वी वैशाली प्रजासत्ताकात नवीन प्रगणक निवडण्यासाठी असेच वादविवाद होत असत. अमेरिकेत जेव्हा लोकशाहीची जडणघडण होत होती, तेव्हा तिथल्या धोरणकर्त्यांच्या मनात वैशालीच्या प्रजासत्ताकाची मोड्यूल चालू होती, असेही अनेक इतिहासकारांचे मत आहे. वैशालीमध्ये प्रजासत्ताकची स्थापना वास्तविक वैशाली शहर ही वज्जी महाजनपदाची राजधानी होती. महाजनपद म्हणजे प्राचीन भारतातील बलाढ्य राज्यांपैकी एक. हा प्रदेश प्रजासत्ताक मूल्यांमुळे प्रभावशाली होता. वैशाली येथील प्रजासत्ताक लिच्छवींनी स्थापन केला. लिच्छवी हे हिमालयातील लिच्छ या जमातीचे होते. वैशालीचे प्रजासत्ताक लिच्छवींनी निर्माण केले आणि हे बाह्य आक्रमणकर्त्यांना टाळता यावे म्हणून केले गेले. बाहेरून कोणी हल्ला केला तर प्रजासत्ताकाला जनतेचा पूर्ण पाठिंबा असायला हवा. वैशाली नंतर एक शक्तिशाली राज्य म्हणून उदयास प्रजासत्ताक स्थापन झाल्यानंतर नेमके हेच घडले. पुढे वैशाली एक शक्तिशाली राज्य म्हणून उदयास आली. अशा प्रकारे एका नवीन प्रणालीचा शोध लागला, ज्याला आपण प्रजासत्ताक म्हणतो. हे जगातील बहुतेक देशांनी स्वीकारले आहे आणि आधुनिक जागतिक जगाची सर्वोत्तम प्रणाली मानली गेली आहे. आज भारत असो वा युरोप किंवा अमेरिका, भारतातील वैशाली येथे 2600 वर्षांपूर्वी सुरू झालेल्या या व्यवस्थेवर प्रत्येकाचा विश्वास आहे. हिमालयाच्या पायथ्यापासून गंगेपर्यंत पसरलेल्या भूमीवर लिच्छवींच्या संघटनातून प्रजासत्ताक व्यवस्था सुरू झाली, तिला 'वैशाली प्रजासत्ताक' असे नाव देण्यात आले. वैशालीला काही इतिहासकार प्रजासत्ताकाची 'मक्का' असेही म्हणतात. हिंदूंची गरुड देवता मुस्लिम देश इंडोनेशियाचे राष्ट्रीय प्रतीक का आहे? मग समित्या धोरणे बनवत असत आजचे प्रजासत्ताक आणि वैशालीचे प्रजासत्ताक यात बरेच फरक आहेत, पण मुख्य कल्पना तिथून घेतली. वैशाली गणराज्यावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी काही समित्या स्थापन करण्यात आल्या, त्या सर्व प्रकारच्या कामावर बारीक लक्ष ठेवून होत्या. या समित्या प्रजासत्ताकाच्या धोरणांमध्ये काळानुरूप बदल घडवून आणत, ज्या आजच्या काळात जनतेने निवडून दिलेल्या कोणत्याही लोकशाही देशात काम करतात. न्याय व्यवस्था कशी होती भारतकोश वेबसाइटनुसार, वैशालीच्या संस्थेत सर्व राजकीय विषयांवर चर्चा झाली. गुन्हेगारांना शिक्षा देण्याची व्यवस्थाही होती. कथित गुन्हेगाराची शिक्षा सिद्ध करण्यासाठी विनिश्चयमहामात्य, व्यावहारिक, सूत्रधार अष्टकुलिका, सेनापती, उपराज किंवा उपगणपती आणि शेवटी गणपती यांचा क्रमवार विचार केला गेला. गुन्हा सिद्ध न झाल्यास कोणताही अधिकारी दोषींना सोडू शकत होता. 'दंड विधान संहिते'ला 'प्रवेणी पुस्तक' असे म्हणत होते. इथून मिळालेल्या चलनांवरून वैशालीला प्रशासन यंत्रणेची बरीच माहिती आहे. प्राचीन भारतात वैशाली कशी होती नेपाळच्या तराईपासून गंगेपर्यंत पसरलेल्या भूमीवर वज्जी आणि लिच्छवी (अष्टकुल) यांच्या मिलनातून प्रजासत्ताक शासन व्यवस्था सुरू झाली. इसवी सन पूर्व सहाव्या शतकात येथील राज्यकर्ता लोकप्रतिनिधींद्वारे निवडला जात असे. त्यानंतर येथे प्रजासत्ताक स्थापन झालं. वैशाली हे प्राचीन शहर अतिशय समृद्ध आणि सुरक्षित शहर होते, जे एकमेकांपासून काही अंतरावर बांधलेल्या तीन भिंतींनी वेढलेले होते. प्राचीन ग्रंथांमध्ये असे वर्णन केले आहे की शहराची तटबंदी शक्य तितक्या या तीन प्रकारच्या भिंतींनी केली पाहिजे जेणेकरून शत्रूला शहराच्या आत पोहोचणे अशक्य होईल. चीनी प्रवासी ह्युएन त्सांगच्या मते, संपूर्ण शहराचा घेर सुमारे 14 मैल होता. नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांच्या 'या' गोष्टी खूप कमी लोकांना आहे माहीत वैशालीत आता काय आहे? वैशाली हे बिहार राज्यातील वैशाली जिल्ह्यातील एक गाव आहे. वाज्जिका ही येथील मुख्य भाषा आहे. हे भगवान महावीरांचे जन्मस्थान देखील आहे, म्हणून वैशाली हे जैन धर्म मानणाऱ्यांसाठी पवित्र स्थान आहे. भगवान बुद्ध तीनदा वैशालीला आले. ही त्यांची कर्मभूमी देखील होते. महात्मा बुद्धाच्या वेळी सोळा महाजनपदांमध्ये वैशालीचे स्थान मगधच्या प्रमाणेच महत्त्वाचे होते. हे ठिकाण पौराणिक हिंदू तीर्थक्षेत्र आणि पाटलीपुत्रासारख्या ऐतिहासिक ठिकाणांच्या जवळ आहे. प्रसिद्ध राजकारणी आणि नगर वधू आम्रपाली यांच्यासाठीही वैशालीचे नाव अनेकदा घेतले जाते. सध्या वैशाली हे पर्यटकांसाठी अतिशय लोकप्रिय ठिकाण आहे. आज वैशालीमध्ये इतर देशांतील अनेक मंदिरेही बांधली गेली आहेत.
    Published by:Rahul Punde
    First published:

    Tags: Republic Day, Republic day india

    पुढील बातम्या