Indira Gandhi : भारताच्या पोलादी स्त्रीने घेतलेले 10 मोठे निर्णय, जे सदैव राहतील स्मरणात

भारताच्या पहिल्या महिला पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांचा 19 नोव्हेंबर हा जन्मदिवस. त्यानिमित्त या कणखर स्त्रीच्या धाडसी आणि खणखणीत निर्णयांचा आढावा... यामुळेच त्यांचं नाव देशाच्या इतिहासात कायम महत्त्वाचं ठरेल.

भारताच्या पहिल्या महिला पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांचा 19 नोव्हेंबर हा जन्मदिवस. त्यानिमित्त या कणखर स्त्रीच्या धाडसी आणि खणखणीत निर्णयांचा आढावा... यामुळेच त्यांचं नाव देशाच्या इतिहासात कायम महत्त्वाचं ठरेल.

  • Share this:
    संजय श्रीवास्तव नवी दिल्ली, 19 नोव्हेंबर : जगभरात भारताच्या आयर्न लेडी किंवा पोलादी स्त्री म्हणून प्रसिद्ध असणाऱ्या माजी पंतप्रधान दिवंगत इंदिरा गांधी यांचा जन्म 19 नोव्हेंबर 1917 ला अलाहाबादमध्ये झाला. नेहरू कुटुंबीयांची ही एकुलकती एक लाडाची लेक. आज त्यांची 103 वी जयंती आहे. भारताचे दुसरे पंतप्रधान लाल बहादुर शास्त्री यांच्या निधनानंतर काँग्रेसमधील ज्येष्ठ नेते मोरारजीभाई देसाईंना बाजूला करून तत्कालीन काँग्रेस अध्यक्ष के. कामराज यांनी इंदिरा गांधींना पंतप्रधान केलं. नेहरू देशातले सर्वांत प्रसिद्ध नेते होते आणि इंदिरा गांधी मुक्या बाहुलीसारख्या (गुंगी गुडिया) वाटायच्या म्हणून त्या आपलं ऐकतील असा अंदाज बांधत कामराजांनी हे पाऊल उचललं होतं. पंतप्रधान झाल्यानंतर इंदिरांनी काँग्रेसमधी सिंडिकेट उद्धवस्त करून समांतर काँग्रेस नेतृत्व उभं केलं आणि याच नेतृत्वाने काँग्रेसमधील मुख्य जवाबदाऱ्या हस्तगत केल्या.  इंदिराजींनी अनेक महत्त्वपूर्ण आणि कठोर निर्णय घेतले. त्यावर वेळोवेळी टीकाही झाली  पण त्या निर्णयांवर ठाम राहिल्या. कालातंराने काही निर्णय योग्य ठरले तर काही खूपच चुकीचे. इंदिरा गांधीनी घेतलेले 10 महत्त्वाचे निर्णय जाणून घेऊया. 1 अमेरिकेशी अन्नधान्य करार आणि रुपयाचं अवमूल्यन – इंदिरा पंतप्रधान झाल्यानंतर देशात सर्वांत मोठी अन्नधान्याची टंचाई निर्माण झाली. त्यामुळे अमेरिका दौऱ्यात इंदिरांनी अमेरिकेशी अन्नधान्याबाबत करार केला. त्यानुसार अमेरिकेचे अध्यक्ष जॉन्सन यांनी 6.7 मिलियन टन अन्नधान्य भारतात पाठवलंही पण या करारात दोन अटी होत्या. एक म्हणजे व्हिएतनामविरुद्ध भारताने अमेरिकेला पाठिंबा द्यायचा आणि दुसरं रुपयाचं अवमूल्यन. गांधीनी या अटी मान्य केल्यामुळे काँग्रेस नेत्यांनी त्यांना धारेवर धरलं. या निर्णयाचा अर्थव्यवस्थेवरही विपरित परिणाम झाला पण देशातील अन्नधान्याची टंचाई कमी झाली आणि नंतर इंदिरांनी अन्नधान्य उत्पादनात देशाला स्वयंपूर्ण करण्यासाठी पावलं उचलली. 2 बँकांचं राष्ट्रीयीकरण – इंदिरा गांधीनी नाटकीय स्वरूपात 1966 मध्ये बँकांचं राष्ट्रीयकरण केलं. तोपर्यंत या बँकांच्या केवळ 500 शाखा भारतात होत्या आणि श्रीमंतांनाच त्याचा फायदा व्हायचा. इंदिरा सत्येचं केंद्रीकरण करून मनमानी कारभार करत असल्याची टीका झाली. पण या निर्णयामुळे बँकांचा देशभर विस्तार होऊन गरिबही बँकांत पैसे ठेवू लागले. 3 संस्थानिकांचे भत्ते थांबवले – भारताच्या स्वातंत्र्यावेळी तत्कालीन गृहमंत्री सरदार वल्लभभाई पटेलांनी 550 स्वतंत्र संस्थानं भारतात विलीन करून घेतना त्यांना मोठे भत्ते दिले होते. जरी ते देशाला पडवडणारे नसले तरीही ते देण्यात आले आणि नेहरूंनी मान्यही केले. पण या भत्त्यांमुळे देशाचा बराच पैसा खर्च होतो हे लक्षात आल्यावर इंदिरा गांधींनी 1971 साली संसदेत हे भत्ते रोखण्याचा कायदा करून ते बंद केले. त्यानंतर देशाला आर्थिक फायदा झाला पण राजकीय भूकंप झाला होता.   4 काँग्रेसचं विभाजन – काँग्रेसमधील सिंडिकेट इंदिरा गांधींना सत्तेवरून हटवण्याचा प्रयत्न करत होती. त्यावेळी इंदिरांनी डाव्या विचारांचे उमेदवार व्ही. व्ही. गिरी यांना राष्ट्रपतिपदाच्या निवडणुकीत पाठिंबा दिला आणि काँग्रेसचे उमेदवार नीलम संजीव रेड्डींना पराभूत केलं. काँग्रेसने त्यांच्यावर कारवाई करत त्यांना पक्षातून काढल्यावर इंदिरांनी पक्षांतर्गत एक नाव पक्ष सुरू केला. भविष्यात इंदिरा गांधींच्या काँग्रेसला लोकांनी विजयी केलं. 5 हरित आणि श्वेत क्रांती -  अन्नधान्य आणि दुधाच्या टंचाईमुळे इंदिराजींनी देशातील अन्नधान्य उत्पादन वाढवण्यासाठी कृषी संशोधन संस्था सुरू केल्या. चांगलं बियाणं वापरून, शेतीत तंत्रज्ञानाचा वापर करून उत्पन्न वाढवण्याच्या या प्रयत्नाला हरित क्रांती म्हणतात. त्यामुळे देश अन्नधान्याबाबत आत्मिनिर्भर झालाच पण निर्यातही करू लागला. अमूल दूध डेअरीच्या नेतृत्वाखाली देशात श्वेत क्रांती झाली आणि देशातलं दुग्धोत्पादनही वाढलं. 6 अणू कार्यक्रम – चीन अण्वस्त्रधारी झाला होता. इंदिराजींनी संशोधकांना प्रोत्साहन देऊन संशोधन संस्था उभारल्या. देशाचा अणू कार्यक्रम निश्चित केला. 1974 ला भारताने पहिल्यांदा राजस्थानातील पोखरणमध्ये यशस्वी अणू चाचणी केली त्या उपक्रमांचं नाव होतं स्मायलिंग बुद्धा. अण्वस्रांचा वापर शांततेसाठी करण्याचं भारतानी जाहीर केलं होतं पण यामुळे जगभरात भारताकडे आदरानी पाहिलं जाऊ लागलं. 7 पाकिस्तानविरुद्ध युद्ध आणि बांग्लादेशची निर्मिती – सध्याचा बांग्लादेश हा आधी पूर्व पाकिस्तान होता. पाकिस्तानी सत्तेने पूर्व पाकिस्तानातील नेत्यांचं दमन केलं होतं. त्यामुळे भारतात बांग्लादेशी निर्वासितांचं प्रमाण प्रचंड वाढलं होतं. भारताने पाकिस्तानला इशारा दिला. अमेरिकेने पाकिस्तानविरुद्ध युद्ध केल्यास चांगले परिणाम होणार नाहीत अशी धमकी भारताला दिली होती. पण तरीही तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधींनी 1971 मध्ये पूर्व पाकिस्तानात भारतीय लष्कर घुसवून स्वतंत्र केला. तोच बांग्लादेश म्हणून स्वतंत्र राष्ट्र म्हणून उभं राहिलं. अमेरिका काही करू शकली नाही. या विजयामुळे इंदिरा गांधीची आंतरराष्ट्रीय स्तरावर आर्यन लेडी अशी प्रतिमा तयार झाली.   8 गरिबी हटवा -  इंदिरांच्या विरोधकांनी 1971 मध्ये इंदिरा गांधींविरुद्ध इंदिरा हटाओची घोषणा दिल्यावर इंदिरांनी गरिबी हटाओ ही घोषणा दिली. त्या अतंर्गत त्यांनी आर्थिक पोषण, ग्राम विकास, रोजगार वाढवणं ही कामं करण्याचं वचन दिलं. देशातली गरिबी तशीच राहिली पण इंदिरांनी निवडणूक मात्र जिंकली. 9 आणिबाणी – पंतप्रधान इंदिरांच्या संपूर्ण कार्यकाळातील हा विवादास्पद काळ होता. 1971 मध्ये रायबरेलीतून इंदिरांविरुद्ध लढणाऱ्या संयुक्त विरोधकांचे उमेदवार राजनारायण यांनी इंदिरांवर आरोप केला की त्यांनी सरकारी यंत्रणेचा गैरवापर केला आहे. अलाहाबाद हायकोर्टाने 12 जूनला याचा निकाल देत इंदिरा गांधीची लोकसभेतील निवड रद्द केलीच पण त्यांना 6 वर्षं निवडणूक लढण्यावर बंदी घातली. त्यानंतर त्यांच्या राजीनाम्याची मागणी झाली. समाजवादी नेते जयप्रकाश नारायण याच्या नेतृत्वाखाली देशभर आंदोलन उभं राहिलं. जागोजागी बंद होऊ लागल्याने घाबरून जाऊन इंदिरा गांधींनी आणिबाणी घोषित केली.  हा देशाच्या राजकीय इतिहासातील काळा अध्याय होता. आणिबाणी नागरिकांच्या हक्कांवरच गदा आली. माध्यमांचं स्वातंत्र्य धोक्यात आलं. कायद्यात बेकायदेशीर बदल करण्यात आले. तुघलकी आदेश काढल्याने हा बिकट काळ होता. 1977 मध्ये इंदिरा गांधींनी आणिबाणी उठवून निवडणूक घेण्याचं जाहीर केलं. त्यामध्ये नाराज जनतेने इंदिराजींचा जोरदार पराभव केला. 10 ऑपरेशन ब्लू स्टार -  इंदिरा गांधी पुन्हा पंतप्रधान झाल्यानंतर  पंजाबातून खलिस्थान हा वेगळा करण्याची मागणी जोर धरत होती. देशात दहशतवाद वाढला होता. जनरैलसिंग भिंडरावाला हा खलिस्थानींचा नेता होता. त्याने अमृतसरमधील सुवर्ण मंदिरात ठिय्या दिला. तिथं मोठ्या प्रमाणात शीख दहशतवादी शरण घेत आणि शस्रास्रांचा साठाही होता. भिंडरावालाला सुवर्ण मंदिरातून हाकलण्यासाठी इंदिरा गांधीनी ऑपरेशन ब्लू स्टारअंतर्गत  4 जून 1984 ला लष्कराला सुवर्ण मंदिरात प्रवेश करण्याची परवानगी दिली. भिंडरावाला आणि त्याचे साथीदार मारले गेले त्याचबरोबर शेकडो लोकांचं प्राण गेले. या कारवाईमुळे शीख समाज इंदिरा गांधींवर संतापला. त्याचा बदला घेण्यासाठी पंतप्रधान इंदिरा गांधींच्या  खासगी शीख गार्डनेच दिल्लीत  पंतप्रधान कार्यालयात 31 ऑक्टोबर 1984 ला त्यांची हत्या केली.
    First published: