Home /News /explainer /

काय आहे मंत्रिमंडळाचा फॉर्म्युला? जो शिंदे सरकारला लागू होणार, नाही ओलांडता येणार मर्यादा

काय आहे मंत्रिमंडळाचा फॉर्म्युला? जो शिंदे सरकारला लागू होणार, नाही ओलांडता येणार मर्यादा

शिंदे सरकारला (Eknath Shinde) 02 जुलै रोजी महाराष्ट्र विधानसभेत बहुमत सिद्ध करावे लागणार आहे. त्यानंतर ते मंत्रिमंडळ बनवतील. त्यांचे मंत्रिमंडळ किती मोठे असेल? याबाबत घटनेत तरतूद करण्यात आली आहे. ते काय आहे.

    मुंबई, 2 जुलै : शिवसेनेचे बंडखोर आमदार एकनाथ शिंदे (Eknath Shinde) यांनी महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्रिपदाची शपथ घेतली आहे. फडणवीस यांनी त्यांच्यासोबत उपमुख्यमंत्रीपदाची शपथ घेतली. शिवसेनेच्या बंडखोर आमदारांच्या या गटाला भाजपने बाहेरुन पाठिंबा दिला आहे. दोघांच्या युतीनंतर या सरकारला पाठिंबा देणाऱ्या आमदारांची संख्या 170 असल्याचे सांगण्यात येत आहे. राज्यपालांनी शिंदे यांना 2 जुलै रोजी विधानसभेत बहुमत सिद्ध करण्यास सांगितले आहे. त्यानंतर ते मंत्रिमंडळ बनवतील असे मानले जात आहे. ते किती मोठं असेल याबाबत वेगवेगळे अंदाज बांधले जात आहेत. देशाच्या घटनेत मंत्रिमंडळाचा आकार आणि प्रकार याबाबत व्यवस्था करण्यात आली आहे. याआधी घटनेत अशी तरतूद नव्हती, पण अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या पंतप्रधानपदाच्या काळात एनडीए सरकारमध्ये याबाबत दुरुस्ती विधेयक आणण्यात आले होते. ते पास झाल्यानंतर आता केंद्रापासून राज्यापर्यंतच्या सरकारांमध्ये मंत्रिमंडळाची कमाल संख्या निश्चित करण्यात आली आहे. प्रश्न – मंत्रिमंडळाचा आकार ठरवणारी राज्यघटनेत कोणती तरतूद आहे? 91व्या घटनादुरुस्तीमध्ये कलम 72 मध्ये 1A च्या नावाने एक नवीन कलम जोडण्यात आले, ज्यामध्ये मंत्रिमंडळाचा आकार आणि प्रकार स्पष्ट शब्दात स्पष्ट करण्यात आला आहे. तो केंद्रीय मंत्रिमंडळासाठी 72(1A) सुधारणा कायदा आहे तर राज्यांसाठी कलम 164(1) मध्ये स्पष्ट केला आहे. आता याच आधारावर राज्याचे किंवा केंद्रीय मंत्रिमंडळाची सदस्यसंख्या ठरवायची आहे. प्रश्न – ही तरतूद कधीपासून लागू झाली? हे मार्च 2003 मध्ये लागू झाले, त्याआधी मंत्रिमंडळाचा आकार ठरवण्यासाठी कोणतीही व्यवस्था नव्हती. परंतु, त्यानंतर केवळ पंतप्रधानच नाही तर राज्यांचे मुख्यमंत्रीही त्यात बांधले गेले. यामुळे आता त्यांना एका ठराविक आकारापेक्षा जास्त मंत्रिमंडळ बनवता येणार नाही. आता व्हीप कुणाचा? शिवसेना बजावणार, एकनाथ शिंदेंसह बंडखोरांना होणार लागू? प्रश्न – ही तरतूद काय सांगते? या घटनादुरुस्तीनुसार, सभागृहात निवडून आलेल्या एकूण सदस्यांच्या 15 टक्के आकाराचे मंत्रिमंडळ तयार करता येईल, अशी व्यवस्था करण्यात आली आहे. प्रश्न – यानुसार महाराष्ट्रात किती मोठे मंत्रिमंडळ तयार होऊ शकते? महाराष्ट्र विधानसभेची एकूण सदस्य संख्या 288 असल्याने त्यातील 15 टक्के म्हणजे 42. म्हणजे महाराष्ट्रात जेव्हा जेव्हा मंत्रिमंडळ बनते तेव्हा त्यात जास्तीत जास्त 42 जणांनाच मंत्री करता येते. यामध्ये मुख्यमंत्र्यांचाही सहभाग असणार आहे. प्रश्न – काही राज्यांमध्ये विधानसभेची संख्या फारच कमी आहे, म्हणजेच त्यांची एकूण सदस्य संख्याही फारच कमी आहे, जसे की ईशान्येकडील राज्ये आणि गोवा. त्यांच्यासाठी सूत्र काय आहे? गोवा, मिझोराम आणि सिक्कीम सारख्या राज्यांमध्ये विधानसभेची एकूण सदस्य संख्या अनुक्रमे 40, 40 आणि 32 आहे, त्यासाठी त्या राज्यांमधील मंत्रिमंडळ 07 ते 10 मंत्र्यांचे असू शकते अशी विशेष तरतूद करण्यात आली आहे. प्रश्न – जेव्हा हे सूत्र लागू नव्हते तेव्हा परिस्थिती काय होती? मार्च 1998 मध्ये अटलबिहारी वाजपेयींचे सरकार स्थापन झाले तेव्हा 21 कॅबिनेट आणि 21 राज्यमंत्री होते. पुढच्या काळात, ऑक्टोबर 1999 मध्ये, अटल सरकार 22 कॅबिनेट आणि तितक्याच राज्यमंत्र्यांसह सुरू झाले. त्यानंतर मंत्रिमंडळाचा विस्तार नक्कीच झाला पण तो 70 च्या पुढे गेला नाही. अमित शहांचा फोटो बॅनरवरून का काढला? सदाभाऊ खोतांनी उत्तर न देता काढला पळ त्याचप्रमाणे मनमोहन सिंग यांच्या नेतृत्वाखालील यूपीएमध्ये 2004 मध्ये त्यांनी सरकार स्थापन केले तेव्हा मंत्र्यांची संख्या 50 होती. 2009 मध्ये यूपीए 2 सरकारमध्येही असेच घडले होते. मात्र, नंतर विस्तार झाल्यानंतर ही संख्या 78 वर गेली. 21 जून 1991 रोजी पीव्ही नरसिंह राव सरकारने शपथ घेतली तेव्हा त्यांचे मंत्रिमंडळ लहान होते. बहुतेक विभाग त्यांच्याकडे होते पण त्यांनी अनेकवेळा विस्तार केला. फेब्रुवारी 1994 मध्ये, जेव्हा त्यांनी मंत्रिमंडळाचा विस्तार केला तेव्हा त्याचा आकार 70 मंत्र्यांपर्यंत वाढला, ज्यामध्ये त्यांचाही समावेश होता. प्रश्न – सध्या एनडीए सरकारमध्ये किती मंत्री आहेत? त्याचा आकार किती मोठा आहे? असे मानले जाते की 1990 नंतरचे हे तिसरे सर्वात मोठे मंत्रिमंडळ आहे, ज्यामध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्याशिवाय 30 कॅबिनेट मंत्री आणि 49 राज्यमंत्री आहेत. मात्र, लोकसभेच्या सदस्यसंख्येच्या बाबतीत एनडीए 81 जणांना मंत्री करू शकते. प्रश्न – उद्धव ठाकरेंच्या महाविकास आघाडी सरकारमध्ये किती मंत्री होते? 28 नोव्हेंबर 2019 रोजी ठाकरे सरकारने शपथ घेतली तेव्हा त्यांच्यासोबत 31 कॅबिनेट मंत्री आणि 10 राज्यमंत्री होते.
    Published by:Rahul Punde
    First published:

    Tags: Devendra Fadnavis, Eknath Shinde

    पुढील बातम्या