Home /News /explainer /

उपमुख्यमंत्री पद घटनात्मक नाही! मग त्याला इतकं महत्व का? काय असतात अधिकार?

उपमुख्यमंत्री पद घटनात्मक नाही! मग त्याला इतकं महत्व का? काय असतात अधिकार?

महाराष्ट्रात शिवसेनेचे बंडखोर गटनेते एकनाथ शिंदे मुख्यमंत्रिपदाची शपथ घेऊन राज्याचे प्रमुख झाले आहेत, तर माजी मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस हे उपमुख्यमंत्री असतील. तसे, घटनेच्या दृष्टिकोनातून हे स्थान किती महत्त्वाचे आहे आणि त्यात किती अधिकार आहेत.

पुढे वाचा ...
    मुंबई, 2 जुलै : महाराष्ट्रातील सत्तानाट्यानंतर मुख्यमंत्री म्हणून एकनाथ शिंदे (Eknath Shinde) यांच्या नावाची घोषणा झाल्यानंतर सर्वांनाच धक्का बसला. मात्र, त्यानंतर देवेंद्र फडणवीस (Devendra Fadnavis) यांचं नाव उपमुख्यमंत्री म्हणून समोर आल्यानंतर बसलेला धक्का मोठा होता. भारताच्या लोकशाही इतिहासात अनेक मुख्यमंत्र्यांना कॅबिनेट मंत्रिपदावर समाधान मानावे लागले. पण, मुख्यमंत्रीपदावरून उपमुख्यमंत्री होणारे फडणवीस हे पहिले नेते आहेत. देशात गेल्या काही वर्षांत राज्यांमध्ये अतिशय वेगाने उपमुख्यमंत्री करण्यात आले आहेत. घटनेने या पदाची व्याख्या कशी केली आहे आणि या पदाच्या अधिकाराच्या कक्षेत काय येते. सध्या देशात एक-दोन नव्हे तर 17 उपमुख्यमंत्री आहेत. अनेक राज्यांमध्ये एकापेक्षा जास्त उपमुख्यमंत्री आहेत. ज्यामध्ये आंध्र प्रदेश अव्वल आहे, जिथे मुख्यमंत्री जगनमोहन रेड्डी यांनी त्यांच्या खाली 5 उपमुख्यमंत्री केले आहेत. प्रश्न – राज्यघटनेत उपमुख्यमंत्री पदाची व्याख्या कशी केली आहे? 1950 मध्ये जेव्हा राज्यघटना स्वीकारली गेली तेव्हा सरदार वल्लभभाई पटेल हे देशाचे उपपंतप्रधान होते. तेव्हा देशात उपमुख्यमंत्री नसला तरी राज्यघटनेने उपपंतप्रधान किंवा उपमुख्यमंत्री या पदाला मान्यता दिलेली नाही. ही पदे घटनेत नाहीत. जर आपण घटनेबद्दल बोललो तर हे पद कॅबिनेट दर्जाच्या वरिष्ठ मंत्र्याच्या बरोबरीचे आहे. हे उघड आहे की संविधान या पदाचे स्पष्टीकरण देत नाही किंवा या पदाची कोणतीही तरतूद नाही. पण घटनेच्या मान्यतेनंतर अनेक उपपंतप्रधान आणि उपमुख्यमंत्रीही झाले आहेत, पण हे पद प्रतीकात्मकदृष्ट्या महत्त्वाचे असले तरी घटनात्मकदृष्ट्या ते मंत्रीपद आहे. महाराष्ट्रातील सत्तापालटानंतर भाजपाचं पुढील लक्ष्य निश्चित, हैदराबादमध्ये ठरणार रणनीती प्रश्न – कोणत्या उपमुख्यमंत्र्यांनी हे पद अनावश्यक म्हटले होते? नीलम संजीव रेड्डी देशाचे राष्ट्रपती झाले आहेत. पण, 1953 मध्ये ते आंध्र प्रदेशचे पहिले उपमुख्यमंत्री झाले. देशाच्या इतिहासात कदाचित ते पहिले उपमुख्यमंत्री असावेत. तीन वर्षांनंतर, 1956 मध्ये जेव्हा ते मुख्यमंत्री झाले तेव्हा त्यांनी त्यांना आपल्या मंत्रिमंडळात उपमुख्यमंत्री करण्यास नकार दिला. त्यांच्या मते ही एक अनावश्यक पोस्ट आहे, ज्याला काही अर्थ नाही. प्रश्न – मग हे विशेष पद नाही असे समजावे का? उपमुख्यमंत्री पद हे मंत्रिमंडळातील कॅबिनेट दर्जाच्या मंत्र्यांच्या बरोबरीचे असल्याचे स्पष्ट झाले आहे. त्यांचा पगार आणि भत्तेही त्याच्या बरोबरीचे आहेत. त्याला त्याच्या विभागांव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही विभागात हस्तक्षेप करण्याचा अधिकार नाही किंवा त्यांना बोलावून बैठकांचे अध्यक्षताही करता येत नाही. फक्त या अर्थाने विशेष म्हणता येईल, कारण ही पोस्ट निश्चितपणे राजकीय उंची दर्शवते. या पदावर बसलेल्यांना त्यांच्या स्थितीनुसार व्यवहारात कॅबिनेट मंत्र्यांपेक्षा नक्कीच वरचे मानले जाऊ शकते. प्रश्न – मुख्यमंत्र्यांकडे येणाऱ्या फाईल्स ते पाहू शकतात किंवा ऑर्डर करू शकतात? नाही, ते मुख्यमंत्र्यांच्या कामात हस्तक्षेप करू शकत नाहीत. मुख्यमंत्र्यांचे अधिकृत आणि आदेश केवळ तेच देऊ शकतात. जर त्यांना पोर्टफोलिओनुसार अधिक चांगले खाते दिले गेले, तर त्यांचे महत्त्व थोडे जास्त मानले जाऊ शकते. परंतु, त्यांच्या फायलीही मुख्यमंत्रीच क्लिअर करू शकतात. आपल्या विभागाचे बजेट आणि खर्चासाठी त्यांना मुख्यमंत्र्यांच्या परवानगीवरच अवलंबून राहावे लागते. एकनाथ शिंदेंचा राष्ट्रवादीला पहिला धक्का; 600 कोटींच्या कामांना ब्रेक प्रश्न - ते मंत्रिमंडळाच्या बैठकीचे अध्यक्षपद घेऊ शकतात का? नाही, मुख्यमंत्री असताना ते हे करू शकत नाहीत. मुख्यमंत्री नसतील आणि त्या कामासाठी त्यांना अधिकृत केले असेल, तरच ते करू शकतात. आजकाल, युती सरकारमध्ये, या पदावर बसलेल्या व्यक्तीला क्रमांक दोन मानले जाते. प्रश्‍न – उपमुख्यमंत्रीपदाची शपथ घेताना मी उपमुख्यमंत्रीपदाची शपथ घेतो असे म्हणू शकतो का? नाही, तसेही होत नाही, उलट त्यांना मंत्रीपदाची शपथ घ्यावी लागते. या प्रकरणातील एक मनोरंजक घटना 1989 मध्ये व्हीपी सिंह यांच्या सरकारच्या शपथविधीदरम्यान घडली होती. त्यानंतर देवीलाल यांना उपपंतप्रधान करण्यात आले. राष्ट्रपती आर वेंकटरामन शपथ देत होते. देवीलाल शपथ घेण्यासाठी आले तेव्हा राष्ट्रपतींनी त्यांना वाचायला सांगितले – मी देवीलाल मंत्री म्हणून शपथ घेतो. पण हे वाचण्याऐवजी देवीलाल म्हणाले, मी देवीलाल उपपंतप्रधान म्हणून शपथ घेतो. राष्ट्रपतींनी देवीलाल यांना योग्य शपथ घेण्याचा अनेकवेळा प्रयत्न केला, पण प्रत्येक वेळी तेच वाचत राहिल्याने त्यांनी हार पत्करली. नंतर सर्वोच्च न्यायालयाने देवीलाल यांनी घेतलेली शपथ संविधानानुसार चुकीची असल्याचा दावा दाखल केला. त्यानंतर सर्वोच्च न्यायालयाने स्पष्ट केले की घटनात्मकदृष्ट्या देवीलाल हे कॅबिनेट दर्जाच्या मंत्र्याच्या बरोबरीचे आहेत. प्रश्न – सध्या देशात किती उपमुख्यमंत्री आहेत? महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांची भर घातली तर देशात सध्या 17 उपमुख्यमंत्री आहेत. जे असे आहेत आंध्र प्रदेश      05 उप मुख्यमंत्री अरुणाचल      01 बिहार            02 दिल्ली           01 हरियाणा        01 महाराष्ट्र          01 मेघालय          01 मिजोरम         01 नागालँड        01 त्रिपुरा            01 उत्तर प्रदेश     02
    Published by:Rahul Punde
    First published:

    Tags: Devendra Fadnavis, Eknath Shinde

    पुढील बातम्या