Sanskrit | बुद्धांनी सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचण्यासाठी संस्कृतला खरंच टाळलं होतं का?

Sanskrit | बुद्धांनी सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचण्यासाठी संस्कृतला खरंच टाळलं होतं का?

Buddha, Buddhism, Sanskrit : अनेक बौद्ध विद्वान आणि युरोपीय विद्वान असे मानतात की जेव्हा बौद्ध धर्माचा उदय झाला तेव्हा संस्कृतचा ऱ्हास होऊ लागला. संस्कृत बराच काळ मर्यादित होती, तरीही ती ताकदीने परत आली. गौतम बुद्धांनी संस्कृत स्वीकारण्याऐवजी मगही या प्रादेशिक भाषेचा आग्रह का धरला? हा मोठा प्रश्न आहे.

  • Share this:

मुंबई, 23 ऑक्टोबर: अनेक बौद्ध विद्वान आणि युरोपीय विद्वान असे मानतात की जेव्हा बौद्ध धर्माचा उदय झाला तेव्हा संस्कृतचा ऱ्हास होऊ लागला. संस्कृत बराच काळ मर्यादित होती, तरीही ती ताकदीने परत आली. गौतम बुद्धांनी संस्कृत स्वीकारण्याऐवजी मगही या प्रादेशिक भाषेचा आग्रह का धरला? हा मोठा प्रश्न आहे. बुद्धाच्या काळात संस्कृत ही उच्चभ्रू वर्गाची भाषा मानली जात होती. ज्या काळात बुद्धाचा (Gautama Buddha) जन्म झाला, त्या काळात संस्कृतचे प्रभुत्व होते. संस्कृत ही राज्यकर्त्यांची आणि अभिजनांची भाषा जास्त होती. म्हणूनच गौतम बुद्धांनी संस्कृतला सामान्य माणसापर्यंत पोहोचवण्याचे टाळले. त्यांनी संस्कृतऐवजी मगही वापरली.

यापूर्वी प्रकाशित झालेल्या शेल्डन पोलॉक यांच्या ‘संस्कृत: द लँग्वेज ऑफ द गॉड्स इन द वर्ल्ड’ (Sanskrit: The language of the Gods in the World of Men by Sheldon Pollock) या पुस्तकाने बरीच चर्चा रंगली होती. बुद्धांनी संस्कृत नाकारल्याचे त्यांनी स्पष्ट लिहिले आहे.

असे म्हटले जाते की बुद्धांनी संस्कृत भाषेवर बहिष्कार टाकला आणि सामान्यतः वापरली जाणारी मगही या भाषेचा स्वीकार केला, जी त्याकाळी सामान्य लोकांची भाषा होती. संस्कृत ही सामान्यतः ब्राह्मणांची भाषा मानली जात असे. संस्कृतचा उगम इ.स.पूर्व गांधार प्रदेशात झाला. तेथून ती मोठ्या परिसरात पसरली. संस्कृत ही इतकी प्राचीन भाषा आहे की ती जगातील अनेक भाषांची जननी आहे असे मानले जाते.

सर्वांत उंच गौतम बुद्धांचा पुतळा देशात उभा राहणार; पाहा काय आहे प्लॅन ...

विद्वानांचे मत विभागलेले

बुद्धांनी संस्कृत नाकारली की नाही यावर विद्वानांचे मत सामान्यतः विभागलेले असले तरी प्राचीन भारतात, संस्कृत ही देवाची भाषा देखील मानली जात होती. अमेरिकन संस्कृत विद्वान शेल्डन पोलॉक यांनी लिहिले आहे की गौतम बुद्ध आणि बौद्ध धर्माच्या उदयानंतर भारतात संस्कृतसाठी कठीण काळ आला होता. त्यावेळी अनेक विद्वानांनी, विशेषत: बौद्ध धर्माचे लोक, संस्कृतऐवजी पालीमध्ये आपले आध्यात्मिक लेखन करू लागले.

बुद्धांना संस्कृत का वापरायची नव्हती?

हिंदू धर्मातील वाढत्या कर्मकांड आणि ब्राह्मणवादावर गौतम बुद्ध समाधानी नसल्याचे सांगितले जाते. त्यामुळे त्यांनी नवा मार्ग निवडला. त्यांनी बौद्ध धर्माची ओळख करून दिली. बुद्धाला नेहमी वाटायचे की, जर त्यांना लोकांच्या जवळ जायचे असेल, तर सामान्य लोकांच्या जवळची भाषा वापरावी लागेल, जी तो जास्त वापरतो.

भगवान बुद्धाचे हे विचार बदलू शकतात तुमचं आयुष्य!

म्हणून, संस्कृतऐवजी, बुद्धांनी त्यांच्या प्रवचनांमध्ये मगधची बोलीभाषा वापरली, ज्याला मगही असेही म्हणतात. यातून पुढे पाणी आणि प्राकृत भाषा उदयास आल्या. यानंतर सर्व राजांनी पाली आणि प्राकृत भाषा स्वीकारल्या. सम्राट अशोकाच्या काळातही फार कमी लोक संस्कृत बोलत होते. राजा स्वतः प्राकृत वापरत असे.

संस्कृत नाहीशी झाली होती

पोलॅकच्या पुस्तकात असे म्हटले आहे की त्या काळात संस्कृत सामान्यतः नाहीशी झाली किंवा अगदी लहान वर्गापुरती मर्यादित राहिली. मात्र, यानंतर 500 वर्षांनंतर त्यांनी पुन्हा दमदार पुनरागमन केले. दुसऱ्या तिसऱ्या शतकापर्यंत, साहित्य आणि ग्रंथ सामान्यतः पाली भाषेत रचले गेले. अशा स्थितीत बुद्ध आणि त्यांच्यावर प्रभाव असलेल्या विद्वानांनी व त्यांच्या अनुयायांनी संस्कृत नाकारली असे मानणे चुकीचे ठरणार नाही.

जेव्हा संस्कृत परत आली, तेव्हा पुढील अनेक शतके तिची पुन्हा भरभराट झाली. मुघल काळातही (ओड्रे ट्रस्कचे पुस्तक कल्चर ऑफ एन्काउंटर्स - मुघल दरबारातील संस्कृत) संस्कृत बोलणे ही अभिमानाची बाब मानली जात होती. 16-17 व्या शतकात, उच्च दर्जाच्या लोकांनी संस्कृत भाषेचा अभिमानाने वापर केला. ही परिस्थिती अकबरापासून शाहजहानच्या काळापर्यंत कायम राहिली, औरंगजेबाच्या काळातही संस्कृतचा आदर होता.

आयुष्य नव्याने जगायला शिकवतील बुद्धाच्या या ५ गोष्टी

हिंदी पालीच्या जवळ आहे का?

राजीव मल्होत्रा ​​त्यांच्या "संस्कृतची लढाई" या पुस्तकात म्हणतात की युरोपातील संस्कृत विद्वान सामान्यतः असे म्हणत आले आहेत की गौतम बुद्धांनी वेदांना विरोध केला आहे, पाश्चात्य विचारसरणी हे सांगते. तर प्रत्यक्षात बुद्धांनी वेदांचे ज्ञान नव्या पद्धतीने दिले आहे. बुद्धांनी ना संस्कृत नाकारली ना ब्राह्मणांना. परंतु, काही भाषातज्ञांचे असे मत आहे की हिंदीची खरी बोली ही संस्कृतपेक्षा पाली भाषेच्या जवळ आहे.

Published by: Rahul Punde
First published: November 23, 2021, 1:48 PM IST
Tags:

ताज्या बातम्या