Constitution Day of India: 26 नोव्हेंबरपेक्षा 26 जानेवारी महत्वाचा का आहे? संविधान लागू करण्यास दोन महिने का लागले?

Constitution Day of India: 26 नोव्हेंबरपेक्षा 26 जानेवारी महत्वाचा का आहे? संविधान लागू करण्यास दोन महिने का लागले?

Constitution Day : 26 नोव्हेंबर हा दिवस भारतीय राज्यघटनेसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. 1949 मध्ये या दिवशी संविधान सभेच्या अध्यक्षांनी त्यावर स्वाक्षरी करून ती स्वीकारली होती. या दिवशी पहिल्यांदाच देशात संविधान लागू करून देशाचे संपूर्णपणे प्रजासत्ताकात रूपांतर करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. मात्र, त्याची अंमलबजावणी करण्याऐवजी दोन महिने अभ्यास करण्यात आला.

  • Share this:

मुंबई, 26 नोव्हेंबर: भारताच्या (India) लोकशाही इतिहासात 26 नोव्हेंबर हा दिवस अतिशय खास मानला जातो. या दिवशी भारतीय लोकशाहीचा पाया रचला गेला. हा तो दिवस होता जेव्हा भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर स्थापन झालेल्या संविधान सभेने 1949 मध्ये राज्यघटना स्वीकारली. तो दरवर्षी भारतात संविधान दिन (Constitution Day of India) किंवा संवत दिन म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस राष्ट्रीय कायदा दिवस (National Law Day) म्हणूनही साजरा केला जातो. पण हे संविधान 26 जानेवारी 1950 रोजी लागू झाले. हे दोन दिवस वेगळे का आहेत याचीही एक कथा आहे.

दोन महिन्यांचा फरक का?

भारतीय राज्यघटना अंमलात येण्याच्या अवघ्या दोन महिन्यांपूर्वी अनेक चर्चा आणि सुधारणांनंतर स्वीकारण्यात आली. प्रश्न असा पडतो की 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी राज्यघटना स्वीकारली गेली, तेव्हा दोन महिन्यांनंतरच 26 जानेवारीला ती का लागू झाली? मध्ये दोन महिन्यांचा वेळ का गेला? 26 जानेवारीलाच त्याची अंमलबजावणी होणार हे आधीच ठरले होते का?

डॉ. आंबेडकरांच्या अगोदर एका व्यक्तीनं संविधानाचा मसुदा लिहला होता, मात्र गांधींनी तो नाकारला!

1946 पासून सुरुवात

भारताला स्वातंत्र्य देण्याचा निर्णय ब्रिटिशांनी दुसऱ्या महायुद्धानंतरच घेतला होता. ही प्रक्रिया सुरू करण्याच्या शक्यतांचा शोध घेण्याच्या उद्देशाने त्यांनी 1946 मध्ये एक कॅबिनेट मिशन भारतात पाठवले. भारतातील विविध प्रतिनिधींना भेटून संविधान सभेच्या निर्मितीची प्रक्रिया सुरू करणे आणि स्वातंत्र्य देण्यासाठी एक फ्रेमवर्क तयार करणे हा त्याचा उद्देश होता. संविधान सभेसह एक कार्यकारी परिषद तयार करणे हे या अभियानाचे उद्दिष्ट होते.

संविधान सभेची स्थापना कशी झाली?

विविध चर्चेनंतर, संविधान सभा स्थापन करण्याचा निर्णय घेण्यात आला, त्यानंतर प्रांतीय सरकारांमधून 278 प्रतिनिधी आणि 15 महिला अप्रत्यक्षपणे निवडल्या गेल्या. विधानसभेत बहुमत असलेल्या काँग्रेसशिवाय मुस्लिम लीग, शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन, कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडिया आणि युनियन पार्टीचे प्रतिनिधी होते. डिसेंबर 1946 मध्ये संविधान सभेची पहिली बैठक झाली.

National Constitution Day: 'या' कारणामुळे 26 नोव्हेंबरला साजरा केला जातो राष्ट्रीय संविधान दिवस

पहिल्या भेटीनंतरच विभाजन

विधानसभेच्या पहिल्या बैठकीनंतरच भारत आणि पाकिस्तानच्या फाळणीचा निर्णय झाला. त्यामुळे फाळणीनंतर मूळ विधानसभेच्या एकूण 389 सदस्यांपैकी केवळ 299 सदस्य भारतात राहिले. त्यापैकी 229 निवडून आले तर 70 सदस्य नामनिर्देशित झाले. यामध्ये अनुसूचित जातीचे 26, अनुसूचित जमातीचे 33 सदस्य होते.

एकूण 13 समित्या स्थापन

घटनेसाठी एकूण 13 समित्या स्थापन करण्यात आल्या होत्या, त्यापैकी एक प्रमुख समिती मसुदा समिती होती. मसुदा समितीने सहा महिन्यांत संविधानाचा मसुदा संविधान सभेला सादर केला. या समितीने मसुदा तयार करण्याचं काम केलं होतं. यानंतर संविधानाला अंतिम स्वरूप देण्यासाठी संविधान सभेत औपचारिक चर्चा सुरू झाली.

''आज जर संविधानाची निर्मिती करावी लागली असती तर...आपण संविधनाचं एक पानही लिहू शकलो असतो का?''

राज्यघटनेचा अंतिम मसुदा

संविधान सभेच्या सदस्यांनी आठ महिने या मसुद्याचा अभ्यास केला. संविधानाच्या मसुद्यावर विधानसभेत तीन स्तरांवर चर्चा झाली, जी नोव्हेंबर 1948 ते 17 ऑक्टोबर 1949 पर्यंत अनेक बैठका चालली. तिसऱ्या आणि अंतिम मसुद्यावर 14 नोव्हेंबर 1949 रोजी चर्चा सुरू झाली, त्यानंतर 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी संविधान पारित करण्यात आले. चर्चेत मांडण्यात आलेल्या सूचनांचा विचार करून राज्यघटनेचा मसुदा अंतिम करण्यात आला.

या दोन महिन्यांत नवीन राज्यघटनेचा अभ्यास करून इंग्रजीतून हिंदीत अनुवादित करण्यात आले. राज्यघटना पूर्णपणे स्वीकारण्यापूर्वी संविधान सभेच्या 166 वेळा बैठकी झाल्या. आणि असेही ठरले की 1930 च्या काँग्रेस अधिवेशनात 26 जानेवारीलाच पूर्ण स्वराज्याची मागणी करण्याचा निर्णय घेण्यात आला होता, त्यामुळे 26 जानेवारी 1950 रोजीच संविधानाची अंमलबजावणी करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अधिक समर्पक ठरेल.

Published by: Rahul Punde
First published: November 26, 2021, 2:31 PM IST
Tags:

ताज्या बातम्या